ΔΕΥΤΕΡΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑ
Η Δευτέρα Παρουσία, εξηγημένη
Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Άγγελου γεμίζει τον τοίχο του ιερού της Καπέλα Σιξτίνα — ένας Χριστός χωρίς γένια, μάρτυρες που κρατούν τις πληγές τους, και ένα σκάνδαλο γυμνότητας που τον επέζησε.
Check dates and availability ↗Ένας τοίχος, τριάντα χρόνια μετά την οροφή
Σταθείτε στο παρεκκλήσι και στραφείτε προς τον τοίχο του βωμού: αυτό είναι ένα ξεχωριστό αριστούργημα, ζωγραφισμένο από έναν γηραιότερο Μιχαήλ Άγγελο μια γενιά μετά την οροφή. Εργάστηκε σε αυτό από το 1535 περίπου έως το 1541 για τον Πάπα Παύλο Γ΄, και για να κάνει χώρο κατέστρεψε παλαιότερες τοιχογραφίες σε εκείνον τον τοίχο — συμπεριλαμβανομένου έργου του Περούτζινο, κάποτε του δικού του σημαιοφόρου — και θυσίασε δύο από τις δικές του ημισελήνους της οροφής. Το αποτέλεσμα καλύπτει ολόκληρο το άκρο της αίθουσας σε ένα ενιαίο αναβράζον πεδίο χωρίς καμία αρχιτεκτονική πλαισίωση, σε αντίθεση με τα οργανωμένα διαμερίσματα από πάνω. Εκεί που η οροφή αφορά τη δημιουργία και την υπόσχεση, αυτό αφορά το τέλος των πάντων: τη Δευτέρα Παρουσία, την ανάσταση των νεκρών, τον διαχωρισμό των σωσμένων από τους καταδικασμένους. Το να έρθετε σε αυτό κατευθείαν από τη γαλήνια οροφή είναι σχεδιασμένο για να σας αναστατώσει.
Ο Χριστός στο κέντρο, και μια σύνθεση χωρίς δάπεδο
Στην καρδιά στέκεται ο Χριστός ο Κριτής, και εξέπληξε τους συγχρόνους του: αγένειος, νεανικός και με ισχυρή σωματική διάπλαση, το ένα χέρι υψωμένο σε μια χειρονομία που θα μπορούσε να είναι ευλογία ή καταδίκη, πιο κοντά σε έναν κλασικό Απόλλωνα παρά στον πράο Σωτήρα που περίμεναν. Η Παρθένος στρέφεται στο πλάι του, χωρίς πλέον να μεσιτεύει — η ετυμηγορία είναι πέραν πάσης έφεσης. Γύρω τους ολόκληρος ο πληθυσμός της τοιχογραφίας περιστρέφεται σε μια μεγάλη κυκλική κίνηση, χωρίς γραμμή εδάφους και χωρίς σταθερό πάνω ή κάτω: οι ευλογημένοι έλκονται προς τα πάνω στα αριστερά, οι καταδικασμένοι σύρονται προς τα κάτω στα δεξιά, και ολόκληρος ο τοίχος υπακούει σε μια πνευματική βαρύτητα παρά σε μια φυσική. Χρειάζεται μια στιγμή για να προσανατολιστείτε, και αυτό ακριβώς είναι το νόημα. Αφήστε το μάτι να ακολουθήσει το κυκλικό ρεύμα και η δομή εμφανίζεται.
Οι άγιοι που κρατούν τα όργανα του θανάτου τους
Συνωστίζονται γύρω από τον Χριστό οι μάρτυρες, και πολλοί κρατούν τα εργαλεία με τα οποία πέθαναν — μια ζοφερή οπτική προσκλητήριο ονομαστική εκφώνηση. Η Αγία Αικατερίνη έχει τον τροχό με τα καρφιά της, ο Άγιος Λαυρέντιος τη σχάρα του, ο Άγιος Σεβαστιανός μια χούφτα βέλη. Ο πιο διάσημος είναι ο Άγιος Βαρθολομαίος, που εκδάρθηκε ζωντανός, κρατώντας το δικό του άδειο δέρμα — και το πεσμένο πρόσωπο σε εκείνο το κρεμασμένο δέρμα πιστεύεται ευρέως ότι είναι αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Αγγέλου, μια εντυπωσιακή υπογραφή κρυμμένη μέσα σε μια εικόνα κρίσης. Η ανάγνωση αυτών των χαρακτηριστικών μετατρέπει έναν τοίχο ανώνυμων γυμνών σε μια ευανάγνωστη κοινωνία αγίων, καθένας αναγνωρισμένος από τα βάσανά του. Ανταμείβει μια αργή σάρωση περισσότερο από ένα μόνο πέρασμα· ξεχωρίστε έναν μάρτυρα και το έμβλημά του, και το πλήθος διαλύεται σε άτομα με ιστορίες αντί για μια θολούρα τεντωμένων σωμάτων.
Οι αναστημένοι νεκροί, οι καταδικασμένοι και η βάρκα του Χάροντα
Η κατώτερη ζώνη είναι εκεί όπου το δράμα είναι πιο έντονο. Κατά μήκος του κάτω αριστερού τμήματος, σκελετοί και μισοσχηματισμένα σώματα ξεθάβονται από τη γη και παίρνουν σάρκα καθώς ανεβαίνουν — μια κυριολεκτική ανάσταση των νεκρών. Απέναντι, στα δεξιά, οι καταδικασμένοι σύρονται προς τα κάτω, και ο Μιχαήλ Άγγελος δανείζεται από τον Δάντη και την παγανιστική μυθολογία εξίσου: ο Χάροντας, ο πορθμέας του κλασικού κάτω κόσμου, διώχνει τους καταδικασμένους από τη βάρκα του με ένα κουπί, και ο Μίνωας, τυλιγμένος με φίδια και με αυτιά γαϊδάρου, τους υποδέχεται στην κόλαση. Αυτός ο Μίνωας κρύβει μια ιστορία. Ο παπικός τελετάρχης, Μπιάτζο ντα Τσεζένα, παραπονέθηκε ότι η τοιχογραφία ήταν κατάλληλη για ταβέρνα· ο Μιχαήλ Άγγελος λέγεται γενικά ότι απάντησε ζωγραφίζοντας το πρόσωπο του Μπιάτζο πάνω στον Μίνωα, πολύ χαμηλά στον τοίχο για να σβηστεί ποτέ. Είτε η ιστορία είναι ακριβής είτε όχι, το κεφάλι είναι ένα πορτρέτο.
Το σκάνδαλο, και ο άνθρωπος που αποκαλούσαν «κατασκευαστή βρακιών»
Η γύμνια που σήμερα φαίνεται ήπια ήταν τότε προκλητική, και η διαμάχη ξεπέρασε τον Μιχαήλ Άγγελο. Καθώς η Αντιμεταρρύθμιση σκλήραινε — η Σύνοδος του Τρέντο περιόρισε τη στάση της για τις θρησκευτικές εικόνες ακριβώς αυτά τα χρόνια — η πίεση αυξήθηκε για να καλυφθεί η εκτεθειμένη σάρκα της τοιχογραφίας. Μετά τον θάνατο του Μιχαήλ Αγγέλου το 1564, ο ζωγράφος Ντανιέλε ντα Βολτέρα ανέλαβε να προσθέσει υφάσματα και περίζωμα στις πιο εμφανείς μορφές, κερδίζοντας το χλευαστικό παρατσούκλι Il Braghettone, «ο κατασκευαστής βρακιών». Μεταγενέστερα χέρια πρόσθεσαν κι άλλα. Οι συντηρητές του 20ού αιώνα αφαίρεσαν κάποιες από τις προσθήκες αλλά άφησαν άλλες στη θέση τους, εν μέρει επειδή η επικάλυψη είχε γίνει η ίδια μέρος της ιστορίας του τοίχου. Έτσι, αυτό που βλέπετε είναι μια διαπραγματευμένη εικόνα: το όραμα του Μιχαήλ Αγγέλου, λογοκριμένο, εν μέρει απολογοκριμένο, και φέροντας τα σημάδια μιας αιώνων διαμάχης για το τι μπορεί να δείξει η τέχνη σε ένα παρεκκλήσι.
Πώς να το παρατηρήσετε μέσα στην αίθουσα
Θα έχετε περιορισμένο χρόνο και ένα όρθιο πλήθος, οπότε να έχετε ένα σχέδιο. Βρείτε μια θέση στον πάγκο κατά μήκος του πλαϊνού τοίχου αν μπορείτε, και ξεκινήστε όχι από τις λεπτομέρειες αλλά από τη μεγάλη κυκλική κίνηση — τον Χριστό στον άξονα, τους σωσμένους να ανεβαίνουν αριστερά, τους καταδικασμένους να πέφτουν δεξιά. Μετά προχωρήστε προς τα έξω: τους αγγέλους με τις σάλπιγγες στη βάση που ξυπνούν τους νεκρούς, τη βάρκα και τον κριτή με τα αυτιά γαϊδάρου κάτω δεξιά, το κρεμασμένο δέρμα του Βαρθολομαίου κάτω από τα πόδια του Χριστού. Αντισταθείτε στην παρόρμηση να φωτογραφίσετε· απαγορεύεται εδώ εν πάση περιπτώσει, και καμία εικόνα κινητού δεν αντέχει στο χαμηλό φωτισμό. Η ανταμοιβή για δύο ανεπιτήδευτα λεπτά είναι ότι ο τοίχος παύει να είναι ένα διάσημο όνομα και γίνεται ευανάγνωστος — ένα ενιαίο, οργισμένο επιχείρημα για τη θνητότητα, ζωγραφισμένο από έναν άνδρα στα εξήντα του που προφανώς εννοούσε κάθε μορφή του.