Sixtijnse Kapel-plafond
Het Plafond van de Sixtijnse Kapel, Ontcijferd
Het plafond van Michelangelo bestaat uit negen Genesis-taferelen, twaalf reusachtige zieners en twintig naakte jongelingen. Hier lees je wat elk paneel uitbeeldt en hoe je het gewelf moet lezen.
Check dates and availability ↗Wat Michelangelo daar boven daadwerkelijk schilderde
Kijk omhoog en de pure dichtheid verrast mensen die voor één beroemd fresco kwamen. Het plafond vormt één groot samenhangend geheel, doorgaans geschat op ruim 460 vierkante meter, en het paneel dat iedereen kent — God die naar Adam reikt — is slechts één van negen centrale scènes die zich als een ruggengraat over het gewelf uitstrekken. Daaromheen en daaronder schilderde Michelangelo een fictieve marmeren architectuur, en daarin plaatste hij twaalf monumentale zieners, twintig gespierde naakte jongelingen die hij de ignudi noemde, tien bronzen medaillons, en de voorouders van Christus die de lunetten boven de ramen vullen. Vier hoekpendentieven tonen oudtestamentische scènes van Israëls verlossing. Het is geen schilderij maar een bevolkt plafond, en de techniek om het te lezen is simpelweg: vertragen en telkens één register tegelijk tot je nemen.
De negen Genesis-panelen, en de volgorde die je verrast
De negen centrale taferelen vertellen het begin van Genesis in drie groepen van drie: de schepping van de wereld, daarna Adam en Eva, en vervolgens het verhaal van Noach. Lees je ze van het altaar naar de ingang, dan loopt het verhaal chronologisch — van God die licht van duisternis scheidt tot aan de dronkenschap van Noach. Michelangelo schilderde ze echter in omgekeerde volgorde, beginnend bij de ingang met de Noach-scènes en werkend naar het altaar toe. Dat is duidelijk te zien. De vroege panelen zijn druk met kleine figuren; tegen de tijd dat hij bij de Scheppingsscènes aankwam, waren zijn figuren enorm en spaarzaam geworden, met één enkele weids gebarende God die het kader vult. Het zien groeien van dat zelfvertrouwen over het gewelf is een van de stille genoegens van weten waar je moet kijken.
De negen centrale scènes, in verhalende volgorde van de altaarmuur richting de ingang.
| Groep | De drie scènes |
|---|---|
| Schepping van de wereld | Scheiding van licht en duisternis · Schepping van de zon, maan en planten · Scheiding van land en water |
| Adam en Eva | De Schepping van Adam · De Schepping van Eva · De Zondeval en de Verbanning uit Eden |
| Noah | Offer van Noach · De Zondvloed · De Dronkenschap van Noach |
De Schepping van Adam, en wat de meeste mensen over het hoofd zien
Het meest gereproduceerde detail uit de westerse kunst verdient een tweede blik. Adam ligt achterover, loom en nog niet volledig levend; God schiet op hem af, gedragen door engelen, en de twee wijsvingers raken elkaar net niet — de vonk zit in de ruimte ertussen. Merk op dat Adams arm al opgeheven is om een gebaar te ontmoeten dat nog niet is aangekomen, alsof het leven uit hem wordt getrokken in plaats van in hem gestuwd. Sommige moderne waarnemers hebben betoogd dat de golvende rode vorm die God omhult lijkt op een dwarsdoorsnede van het menselijk brein, en lezen het als een bewust embleem van goddelijke intelligentie; het idee is intrigerend maar verre van algemeen aanvaard, dus beschouw het als een theorie in plaats van een feit. Hoe dan ook, het genie van de compositie zit in die spanning tussen de onberoerde handen.
De profeten en sibillen: wie zijn al die reuzen?
Rondom de Genesis-panelen zitten twaalf kolossale figuren, afwisselend zeven Hebreeuwse profeten en vijf heidense sibillen — de zieners van de klassieke wereld naast die van Israël, een zeer renaissancistisch idee dat de oudheid dezelfde waarheid had aanschouwd. Ze behoren tot de krachtigste elementen in de ruimte: de Libische Sibille die zich omdraait om haar grote boek te sluiten, de Cumaeïsche Sibille oud en gespierd, de profeet Jeremia verzonken in gedachten in een pose die lang werd gelezen als Michel Angelo's eigen melancholie. Boven het altaar, als bekroning van het hele geheel, zit Jona — de profeet die drie dagen in de walvis doorbracht en werd gezien als een figuur van de opstanding, en daarom presideert hij boven de muur waar later het Laatste Oordeel zou verrijzen. Hun schaal is bewust gekozen; ze verankeren alles boven hen.
De ignudi, en het trucje van de nep-architectuur
Een groot deel van de kracht van het plafond komt van een structuur die er niet is. Michelangelo schilderde een fictieve architectuur van ribben, kroonlijsten en tronen in trompe-l'oeil-marmer, die het gewelf verdeelt in compartimenten die vanaf de vloer als massief steen lezen. Op de hoeken van de Genesis-panelen zitten de ignudi, twintig atletische naakte jongemannen wier exacte betekenis nog steeds wordt bediscussieerd — engelen, ideaal mensdom, pure figuurstudies, of alle drie. Ze houden guirlandes en linten en de tien geschilderde bronzen medaillons vast, en geen twee nemen dezelfde pose aan. Tussen de reusachtige zieners, in de driehoekige zwikken en lunetten, zitten de voorouders van Christus, losser geschilderd en in de schaduw. Het genie zit in de hiërarchie: echte architectuur, fictieve architectuur en levende figuren zo verweven dat een tongewelf leest als een open hemel.
Hoe hij het werkelijk schilderde — en de mythe die je moet laten varen
Hij schilderde het niet liggend op zijn rug. Het verhaal is hardnekkig en onjuist: Michelangelo werkte staand op een speciaal gebouwde steiger, met het hoofd achterover gekanteld, urenlang omhoog reikend totdat, in een beroemd klachtvers, zijn baard naar de hemel wees en zijn kwast verf op zijn gezicht liet druipen. Het medium was buon fresco — pigment aangebracht op nat pleisterwerk, sectie voor sectie, zodat elk dagstuk af moest zijn voordat het droogde, met weinig ruimte voor correctie. In het begin bloeide er schimmel en moest een passage opnieuw worden gedaan; hij leerde het vak op monumentale schaal terwijl hij bezig was. Hij was in de eerste plaats beeldhouwer en nam de opdracht met tegenzin aan voor Julius II. Vier jaar later had hij veranderd wat schilderkunst kon beproeven.